Historia
Żydzi w Krośnie do 1919r.
Żydzi w Krośnie w okresie międzywojennym
Żydzi w Krośnie w okresie II Wojny Światowej
Ślady materialne
Archiwalne fotografie
Najciekawsze zabytki
Obrazy
Cmentarz żydowski
Początki cmentarza
II Wojna Światowa
Pamięć
Symbolika
Galeria
Autorzy
Strona Główna
Żydzi w Krośnie w okresie II Wojny Światowej
       8 Września 1939 r. do Krosna wtargnęły oddziały XIV Armii Wehrmachtu. Okupant organizując administrację otworzył starostwo z siedzibą w Jaśle, w skład którego weszło również Krosno. Początkowo funkcję porządkowo-administracyjną prowadziła armia niemiecka, później władze przejęły czynniki cywilne. W ślad za armią przybył do miasta zespół policji bezpieczeństwa. Już od pierwszych dni wojny ludność żydowska uciekała z miasta szukając lepszych warunków do przetrwania hitlerowskiego najazdu. Kierowali się oni w stronę granic ze Związkiem Radzieckim. Wielu żydowskich mężczyzn nadających się do służby wojskowej wstępowała do mających się formować we wschodniej Polsce oddziałów polskiej armii. Wielu z nich na wiadomość o sowieckiej agresji powróciło jednak do rodzinnego miasta - Krosna. Nadal jednak trafiały się pojedyncze ucieczki z miasta, ponieważ okupant nakładał na nich ograniczenia i stosował wobec nich terror. Ucieczka dla wielu uciekinierów zakończyła się tragicznie. Nielegalne przekroczenie granicy karane było sowieckim więzieniem, skąd następnie wywożono ich w głąb ZSRR. Panowały tam prymitywne warunki mieszkaniowe, praca przy wyrębie lasu w wyjątkowo zimnym klimacie, co szybko wyczerpywało siły więźniów. Jednak podstawowym problemem był głód. W 1941 r. podpisano polsko-radzieckie porozumienie, co umożliwiło migrację dla przymusowo przesiedlonych. Od 1943 r. sprawy związane z losem deportowanych w głąb ZSRR przejął Związek Patriotów Polskich, rząd radziecki zgodził się zwolnić większość uwięzionych, po raz kolejny rozpoczęła się wędrówka ludności żydowskiej na zachodnie tereny ZSRR.
       Do kierowania ludnością żydowską w mieście okupant powołał Judenrat. Szef żydowskiego zarządu potrafił rozwinąć dość silny system władzy nad podległą mu ludnością. Krośnieński Judenrat składał się z kilku wydziałów, najważniejsze to: Wydział Opieki Społecznej, Szkolny, Pracy, Służby Porządkowej i Zdrowia. Przy każdym wydziale funkcjonowały komisje. W 1942 roku Prezydium Judenratu powołało Komisję Sanitarną. Członkowie komisji wykonywali głownie czynności o charakterze sanitarno – porządkowym wywożąc na żydowski cmentarz zmarłych. Najważniejszym problem dla Judenratu stanowiła opieka socjalna ludności żydowskiej oraz jej wyżywienie. Racje żywnościowe przydzielane Żydom przez władze hitlerowskie były wyjątkowo niskie, a karty żywnościowe przydzielano bardzo nieregularnie. Zadania nakładane na Judenrat przez okupantów to przede wszystkim zestawianie list ludności przeznaczonej do wysiedlenia z miasta do innych miejscowości lub obozów. Najczęściej byli to ludzie najbiedniejsi oraz ci, którzy nie mieli żadnych znajomości w krośnieńskiej Radzie Żydowskiej.
       Po zajęciu miasta przez Wehrmacht Żydzi zmuszani byli do robót, przy których byli bici i poniżani. Okupant do pozyskania Żydów do pracy najczęściej stosował uliczne łapanki, w roku 1939 władze hitlerowskie objęły przymusem pracy wszystkich Żydów mieszkających w Krośnie w przedziale wiekowym od 14-60 lat. Byli także zmuszani do czyszczenia ulic, wywózki śmieci, sprzątania toalet i niemieckich domów, pracy w zakładach na potrzeby wojska oraz kamieniołomach. Hitlerowskie władze nie tylko zmuszały żydowską ludność do pracy w miejscu jej zamieszkania ale również zamykano ją w specjalnie założonych obozach pracy.
       Od pierwszych dni okupacji Krosna miały miejsce pojedyncze zabójstwa żydowskiej ludności. Nastąpiły konfiskaty żydowskich towarów i wyposażeń warsztatów. Nasilenie terroru wobec Żydów krośnieńskich nastąpiło zimą 1941 roku. Zostali oni zmuszeni do oddania odzieży wełnianej na potrzeby niemieckiej armii. Rozpoczęto także masowe przesiedlenia. W 1942 roku gestapo zamordowało około 10 Żydów, od tego czasu nie było praktycznie tygodnia bez egzekucji.
12 sierpnia 1942 roku, z rozkazu gestapo, odbyła się pierwsza selekcja Żydów. Część osób wywieziono do obozu w Bełżcu i do rzeszowskiego getta. Ludzi starych, chorych i dzieci wywieziono do lasu w okolicach Brzozowa i rozstrzelano. W dniu pierwszej selekcji w Krośnie utworzono żydowską dzielnicę. Znajdowało się w niej ok. 600 osób. 14 grudnia rozpoczęła się likwidacja krośnieńskiego getta. Większość pozostałych przy życiu Żydów i mieszkańców getta została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu, skąd wszyscy zostali przeniesieni KL Auschwitz-Birkenau. Ponad 2 tys. osób zamordowano w komorach gazowych. Miejscem ostatnich masowych zbrodni na żydowskich mieszkańcach Krosna były: synagoga, mur kościoła OO. Franciszkanów i siedziba gestapo z więzieniem. Wielu Polaków pomagało ukrywającym się Żydom.
       W ciągu 3 lat okupacji liczba ludności żydowskiej znacząco się zmniejszyła. Złożyły się na to przymusowe wysiedlenia, ucieczki, śmierć z głodu i chorób oraz morderstwa dokonywane przez hitlerowców. Należy też wspomnieć o ludności żydowskiej, która przeżyła II wojnę światową. Byli to głównie wywiezieni w głąb ZSRR. Z liczącej ok. 2,5 tysiąca mniejszości żydowskiej w Krośnie przy życiu pozostali nieliczni. Po wojnie nie widzieli oni w Polsce swojego miejsca i przyjazd tu traktowali jako pierwszy etap wędrówki do Palestyny lub USA. Jedynie nieliczni decydowali się na pozostanie w Polsce.